با واقع است [ و ] بعض ديگر را مردم به تأويلات « 1 » و [ 24 f ] تكلّفات شاقّه ، تطبيق به امورات معظمه مىكنند ؛ و عنده مفاتيح الغيب لا يعلمها الّا هو ( 28 ) . و جاماسپ را نيز كتابى است كه كلمات حكماى عجم را شرح نموده و [ ا ] حكامى [ را ] كه با عقل درست نيايد ، تأويل فرموده ؛ از جمله گويد : اينكه حكماى عجم گفته‌اند « گيتى را دو صانع است : يكى يزدان « 2 » و ديگرى اهرمن « 3 » » مراد از گيتى ، بدن عنصرى است و مراد از يزدان ، روح است و مقصود از اهرمن ، طبيعت است و اينكه گفته‌اند « اهرمن شرّ و فساد انگيخت » كنايه از تسلّط طبيعت است بر روح و گويد : اينكه گفته‌اند « يزدان ، ملائكه را بيافريد تا لشكر او باشند و با اهرمن مصاف دهند » ، اشارت است به صفات حميدهء انسانى و نيز گويد : « لشكر ابليس » ، اشارت به صفات ذميمه است . نيز گويد : اينكه گفته‌اند « صفات ذميمه و چيزهاى بد را اهرمن آفريد و صفات حسنه و اشياى نيك را يزدان » ، كنايه از آن است كه صفات رذيله ، همه از طبيعت عنصرى است و آن صفات نيك و نيكىها ، تمام از روح . ( 29 ) بالجمله ، ظهور جاماسپ 4994 سال بعد از هبوط آدم عليه السّلام بوده است ! از سخنان جاماسپ است : گويد : بدترين خصال كريم ، ترك كرم است و نيكوتر كار لئيم « 4 » ، ترك « دنائت » « 5 » و خساست . نيز گويد : عظيمتر عنا و عذاب آن است كه كريمى از لئيمى حاجت خواهد و روا نگردد . نيز گويد : گناه ، دردى است كه دواى آن توبت و انابت است . بالجمله ، بقعهء جاماسپ در سمت غربى جلگه خفر است و تا خود شهر خفر به مقدار فرسنگى كمتر ، دور است . و قبر گشتاسپ را نيز در خفر نوشته‌اند ؛ و ليكن اين فقير در آنجا چندانكه تفحّص و تجسّس نمودم ، از اين مطلب اثرى نيافتم ؛ نه بقعه‌اى بود و نه دخمه‌اى . نقشهء بقعهء جاماسپ را در ورقه‌اى برداشتم به نمرهء 4 .

--> ( 1 ) . به اصطلاح گردانيدن كلام است از ظاهر به سوى جهتى كه احتمال داشته باشد . ( 2 ) . نام خداى تعالى است به زبان فارسى و پيش از اين مذكور شد كه آن را اسم ذات دانند مثل « اللّه » در عربى . ( 3 ) . اهرمن نيز سابقا گذشت كه به معنى ديو و شيطان است و راهنماى بديهاست به خلاف يزدان . ( 4 ) . ناكس است . گفته‌اند كه بخيل آن است كه خود مىخورد اما به ديگرى نمىدهد و لئيم آن است كه نه خود خورد نه به كس دهد . ( 5 ) . به كسر اول ، زبونى و پس [ ت ] فطرتى است .